¶ρθρα: Δημοσιευμένα Αρθρα: 01. Η ΩΡΑΙΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ (Σχόλιο σε ένα μάθημα ζωγραφικής)

Μεγαλώνουμε με πρότυπα. Από παιδιά μας μαθαίνουν: "όχι αυτό", "μη εκείνο", "καλό...,κακό...." Ο παιδικός κόσμος της αθωότητας έφυγε ανεπιστρεπτί και στην ζωή o διαχωρισμός καλού ή κακού δεν αρκεί να μας την εξηγήσει.
    Mπορεί η Τέχνη να βοηθήσει με την εικόνα, το δικό της εύγλωττο λεξικό; Η τέχνη έχει ανά τους αιώνες παρερμηνευτεί, παρεξηγηθεί και βιαστεί. Λογικό να συμβαίνει κάτι τέτοιο, εφ' όσον πολλές οι δυνατότητες "χρήσης" της εικόνας, ανάλογη με την θέση που απέναντι στην τέχνη υιοθετεί ο δημιουργός.
    Ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης;
    Γιατί αγοράζουμεένα ζωγραφικό έργο;
    Με ποια κριτήρια επιλέγουμε το συγκεκριμένο από το σύνολο;
    Μας ευχαριστεί το θέμα, ο τρόπος δουλειάς, το όνομα που υπογράφει, η απλά η ανάγκη να έχουμε κι εμείς έναν πίνακα ζωγραφικής στον τοίχο μας;
    Αναφερθήκαμε σε προηγούμενο άρθρο για την ανάγκη να εκφράζεται με τον ένα η τον άλλο τρόπο ανά τους αιώνες ο κάθε δημιουργόςκαλλιτέχνης. Για την ύπαρξη γραμμών που ηρεμούν το πνεύμα και γραμμών που δεν το αφυπνίζουν, που επιδρούν ως πνευματικό ναρκωτικό αποκοιμίζοντάς το (βλέπε στο μάθημα: Το Ελεύθερο Σχέδιο το "Ψυχολογία γραμμής").
   Σκεφτείτε μια τραγουδίστρια που εσείς θεωρείται καλλίφωνη. Μια φωνή που σας ευχαριστεί που θαυμάζετε.
    Κλείστε τα μάτια.
    Φέρτε την εικόνα με τη θεσπέσια φωνή της στην οθόνη του νου σας κι αφήστε την να σας σαγηνέψει. Φανταστείτε τώρα αυτή την γλυκιά φωνή να τραγουδά τον εθνικό μας ύμνο; "Σε γνωρίζω από την κόψη..." φωνή βελούδινη που ξεχύνεται ολόγυρά,"... του σπαθιού την τρομερή... ", χροιά, ομορφιά, ένα λαρύγγι απ' όπου αναδύεται η εξαίσια φωνή στα ψηλά σκαλιά της ηχητικής οκτάδας, όπου δημιουργεί αβίαστες μουσικέςλεκτικές νότες...
    Ο ύμνος τελειώνει. Η γλυκιά φωνή κοπάζει αφήνοντάς σε μας την ανάμνηση του ασύλληπτου. Έναν θαυμασμό στην άνεση του να αποδίδει δύσκολους ηχητικού τόνους στα ψηλά σκαλιά της φωνητικής οκτάδας.
   Φανταστείτε τώρα κάποιον ανώνυμο, γέροντα ίσως, με τραχιά μπάσα φωνή να τραγουδά τον ίδιο ύμνο: "Σε γνωρίζωαπό την κόψη..." Φωνή βαθιά που κάθε άλλο παρά γλιστρά ευχάριστα μέσα απότα αυτιά. "... του σπαθιού την τρομερή...". Γρατζουνάει αυτή η φωνή. Τη νιώθεις σ΄ όλο το μήκος της σπονδυλικής σου στήλης...
    Ανατριχιάζεις.
    Τώρα νιώθεις το δυνατό ρίγος που έβαλε ο ποιητής μέσα στον στίχο.
    Δε σε ξεγελά η γλυκιά φωνή, δε θαυμάζεις το υπέροχο λαρύγγι, αλλά ακούς... Προσέχεις και νιώθεις το μήνυμα.
   Έχουμε θαυμάσει ελαιογραφίες με θέμα την αποκαθήλωση του Ιησού. Μελετημένες συνθέσεις με δυνατά κινητικά στοιχεία, με εξαίσια πινελιά κι άψογη χρωματική παλέτα.
   Πόσοι από εμάς βλέποντας το έργο νιώσαμε αγανάκτηση για το μαρτύριο που επιβάλαμε στον Ιησού;
   Πόσοι μπορέσαμε ναξεφύγουμε από την "γοητεία" τηςδυνατής και έμπειρη πινελιάς του καλλιτέχνη και νιώσαμε το θέμα;
  Δείτε τον πίνακα του Ρουώ με θέμα"Μαστιγωμένος Χριστός" (1905), μη βιαστείτε να πάρετε τα μάτια σας από πάνω του. Μη το θεωρήσετε βιαστικά κακότεχνο. Δείτε την έκφραση του Ιησού. Ξεφεύγοντας από την ωραιοποίηση της εικόνας ο καλλιτέχνης, αποτύπωσε στον καμβά το βαθύτερο που δε βλέπεις ...παρ' όλο που κοιτάζεις, που δεν μπορεί να ζωγραφιστεί και που το νιώθεις. Προσέξτε το παρακαλώ κι ίσως κάποιο από τα πολλά αγκάθια του μαρτυρίου να πιέσει ευεργετικά την αποκοιμισμένη μας συνείδηση. Η ζωγραφισμένη επιφάνεια μετατρέπεται σε εκφραστικό πάθος που αναδύεται μέσα από τις γραμμές γιατί ξεφεύγουν από τα συνηθισμένα περιγράμματα.Ο Ρουώ κατορθώνει να δώσει το βαθύτερο κι όχι μια ωραιοποιημένη αφηγηματική απεικόνιση.
  Ανάμεσα στα δυνατά & δραματικά στην ιστορία της τέχνης έργα, είναι το έργο του Γκόγια: "Οι τουφεκισμοί της 3ης Μαΐου 1808" (1814), όπου με ρεαλισμό αποδίδει την ομαδική δολοφονία συμπατριωτών του από τα γαλλικά στρατεύματα κατοχής.
    Μέσα σε ένα σκοτεινό φόντο, αντιπαραθέτει στηνδεξιά πλευρά το απρόσωπο εκτελεστικό απόσπασμα και αριστερά το πλήθος αμάχων που θρηνούν τον άδικο χαμό των συμπατριωτών τους. Το τετράγωνο φωτισμένο αντικείμενο στα πόδια των στρατιωτών είναι ένας φανός θυέλλης που δίνει το απαραίτητο φως στην σύνθεση. 
   Παρατηρούμε όμως στον πίνακα, πως το λευκό πουκάμισο του πατριώτη που ορθώνει το ανάστημά του, δεν φωτίζεται, αλλά είναι η πραγματική πηγή φωτός.
   Στην σύνθεση, ο τρόπος που επέλεξε για τηναπόδοσή της o Γκόγια, πέτυχε ένα σφιχτοδεμένο αποτέλεσμα, που είναι ταυτόχρονα και μειονέκτημα του έργου. Η ωραιοποίηση μας εγκλώβισε μέσα στην δεξιοτεχνία του ζωγράφου, ατονίζοντας το μήνυμα. Στο "Μαστιγωμένο Χριστό" του Ρουώ, ακόμη κι αν δεν γνωρίζαμε την ιστορία Του, νιώθουμε το βαθύτερο πόνο του Εικονιζόμενου. Στους τουφεκισμούς του Γκόγια, ευχαρίστως θα κρεμούσαμε τον πίνακα διπλά σε κάποιο άλλο καλοδουλεμένο πορτρέτο αξιωματικού, ακόμη κι αν ο εικονιζόμενος ήταν αυτός που έδωσε την εντολή: Πυρ.
   Η ωραιοποίηση κατευνάσει το μήνυμα και μας αποπροσανατολίζει. Το καθεαυτού θέμα χάνει. Κερδίζει η δεξιοτεχνία του καλλιτέχνη γιατί δε μπόρεσε να σταθεί ουδέτερος. Το σφάλμα του είναι ότι συμμετέχει. Όλη του η συγκινησιακή φόρτιση μεταφέρεται στον καμβά, κι η κάθε του πινελιά δονείται απ' τη φόρτιση που ο ίδιος νιώθει.
    Ας δούμε έναν πίνακα με παρόμοιο θέμα, με δανεισμένα τα στοιχεία σύνθεσης του από τους τουφεκισμούς του Γκόγια. Είναι "Η εκτέλεση του αυτοκράτορα Μαξιμιλιανού" (1867) από τον Εντουάρτ Μανέ.
   Παρατηρώντας τον πίνακα, διακρίνουμε βασικές διαφορές. Ο Μανέ δεν παίρνει θέση, λειτουργεί όπως ένας δημοσιογράφος σε μια είδηση. Ο στρατιώτης που εξετάζει με προσοχή το τουφέκι του αδιαφορώντας για τα τεκταινόμενα, τονίζει περισσότερο την πράξη κι όχι την τεχνική της ζωγραφικής απόδοσης, επιτρέποντάς μας να διεισδύσουμε όσο και για όσο εμείς είμαστε σε θέση να το κατανοήσουμε.
    Για αυτή τουτη δυνατότητα αλλά και την προσταγή μιας γλυκιάς εσωτερικής αναγκαιότητας που τυραννά τον καλλιτέχνη στην κάθε του δημιουργία, η συνεχής αναζήτηση νέων ορίων έκφρασης και απόδοσης, τον αναγκάζουν να ζει σ΄ έναν κόσμο που φαντάζει σαν χειραφέτηση. Ένας κόσμος που φαινομενικά υπηρετεί τον καλλιτέχνη με μια άπειρη ελευθερία στην επιλογή της έκφρασης.
    Είναι όμως έτσι;
    Μας λέει ο Γκαίτε για το ίδιο θέμα: "Στέκεται ο καλλιτέχνης με ελεύθερο πνεύμα πάνω από την φύση και μπορεί να την πραγματευτεί σύμφωνα με τους δικούς του ανώτερους σκοπούς ...Είναι συνάμα αφέντης και σκλάβος της. Είναι σκλάβος της στο βαθμό που αναγκάζεται να ενεργεί με μέσα γήινα για να γίνει κατανοητός. Αφέντης, στο βαθμό που υποτάσσει αυτά τα γήινα μέσα στις ανώτερες επιδιώξεις του και τα υποχρεώνει να τα υπηρετούν.
   Ο καλλιτέχνης θέλει να απευθυνθεί στον κόσμο με κάτι συνολικό. Δεν βρίσκει όμως αυτό το συνολικό στη φύση, γιατί αυτό είναι ο καρπός του δικού του αποκλειστικά πνεύματος, ή αν θέλετε, της εμφύσησης μιας γονιμοποιημένης Θεϊκής ανάσας".

Χρήστος Τυρεκίδης

Δάσκαλος ζωγραφικής

Επιστροφή